Co poszło nie tak..? Dicka Buttona słów kilka o współczesnym łyżwiarstkie figurowym

Jakiś czas temu, a dokładnie 31 marca br., na łamach amerykańskiego Newsweeka ukazał się dość ciekawy artykuł autorstwa legendy łyżwiarstwa figurowego - Dicka Buttona - na temat tegoż sportu właśnie, rzecz jasna. A konkretnie - na temat jego "kondycji" i problemów, jakie sprawiają, że coraz wyraźniej traci on na popularności.

Dick Button zawarł w tym tekście przynajmniej kilka wartych uwagi spostrzeżeń, które warto przywołać, ale zanim do tego przejdziemy najpierw słów kilka o samym autorze, który to jest bardzo często uznawany za jednego z największych łyżwiarzy figurowych w historii. Na siedem lat zdominował bowiem światowe łyżwiarstwo figurowe zdobywając dwa kolejne złote medale olimpijskie (1948 i 1952), przez pięć lat nieprzerwanie broniąc tytułu Mistrza Świata, siedem razy z rzędu był mistrzem USA. Jest członkiem World Figure Skating Hall of Fame oraz Olympic Hall of Fame. To chyba co najmniej wystarczające referencje, by jego wypowiedzi na temat łyżwiarstwa figurowego traktować poważnie.

Co też zatem pan Dick Button wymyślił takiego ważnego? Właściwie można powiedzieć, że zwrócił uwagę na najważniejsze bolączki tego sportu, o których nie od dziś mniej lub bardziej nieśmiało się wspomina.Przede wszystkim podkreślił, jak poważnym problemem dla łyżwiarstwa figurowego jest fakt, że Międzynarodowa Unia Łyżwiarska (ISU) jest rządzona przez łyżwiarzy szybkich (na czele z prezydentem ISU Ottavio Cinquantą), którzy sami przyznają, że o łyżwiarstwie figurowym pojęcie mają raczej słabe. Button zadaje jak najbardziej zasadne pytanie - dlaczego od tylu lat światem łyżwiarstwa figurowego rządzą łyżwiarze szybcy? 
Wiadomo, że specyfika tych dwóch sportów, mimo że oba zwą się łyżwiarstwem, jest diametralnie różna. Łyżwiarstwo szybkie kieruje się zupełnie innymi kryteriami oceny niż figurowe - nie da się oceniać łyżwiarzy figurowych tak jak szybkich. Button odnosi się w tym kontekście także do Systemu Sędziowania ISU, który jego zdaniem nie jest skonstruowany w sposób odpowiadający specyfice łyżwiarstwa figurowego, mając tu na myśli przede wszystkim połączenie umiejętności technicznych i artystycznych zawodników tak istotne w tym sporcie. Wyraźnie zwraca uwagę na fakt, że nie można oceniając występy łyżwiarzy figurowych skupiać się bardziej na jednym z tych aspektów. Dodaje też, że charakterystyczną cechą łyżwiarstwa figurowego jest pewna doza subiektywizmu w ocenie, a zbytnie skupianie się na "przeliczaniu" występów zawodników na punkty prowadzi do wyraźnego zmniejszenia poziomu artystycznego i eliminowania indywidualizmu oraz kreatywności łyżwiarzy.  Button zadaje też całkiem sensowne pytanie dlaczego tożsamość sędziów oraz ich oceny nie mogą być jawne?
Być może faktycznie czas najwyższy, żeby to łyżwiarze figurowi wzięli losy łyżwiarstwa figurowego w swoje ręce. Niegłupim wydaje się podzielenie ISU na odrębne jednostki: jedną odpowiedzialną za łyżwiarstwo szybkie, drugą za figurowe. Dalej dochodzi konieczność ulepszenia systemu sędziowania, przeszkolenia sędziów i tak dalej.
Niewątpliwie jeśli cokolwiek nie ulegnie zmianie łyżwiarstwo figurowe dalej będzie się staczać niczym po równi pochyłej, aż znajdzie się wśród sportów niszowych, o zasadach niezrozumiałych dla publiczności (a w końcu może i dla zawodników) i coraz mniejszej rzeszy zwolenników.
Pozostaje tylko mieć nadzieję, że najczarniejsze scenariusze się jednak nie spełnią...

Program krótki solistek i solistów - elementy obowiązkowe

Program krótki w konkurencjach indywidualnych, czyli u solistów i solistek, musi zawierać 7 lub 8 określonych z góry elementów technicznych. Kolejność ich wykonywania jest dowolna, ale ważne jest żeby konstrukcja programu była dopasowana do wybranej przez zawodnika muzyki. Cały program musi się zamknąć w czasie 2 min 50 s. Przed każdym sezonem określone zostaje jakie oraz ile (7 czy 8) będzie takich obowiązkowych elementów, ale prawdą jest, że ta lista wygląda zawsze bardzo podobnie. 

W sezonie 2013/2014 wyznaczono 7 obowiązkowych elementów programu krótkiego tak dla solistek, jak i dla solistów.

Soliści: 
1. Podwójny lub potrójny Axel
2. Potrójny lub poczwórny skok wykonany solo bezpośrednio po krokach łączących (tzw. connecting steps) albo innym porównywalnym elemencie jazdy dowolnej
3. Kombinacja skoków (możliwe warianty: 2+3, 3+3, 4+2, 4+3), może się składać z dwóch takich samych skoków
4. Sekwencja kroków
5. Piruet w jednej pozycji z jedną zmianą nogi (w wadze lub siadany, wybrana pozycja bazowa musi być inna niż w piruecie rozpoczynanym skokiem do piruetu), trzeba wykonać minimum 6 obrotów na każdej nodze, co najmniej 3 obroty przed i po zmianie nogi i minimum dwa w wybranej pozycji bazowej na każdej nodze
6. Kombinacja piruetów (piruet kombinowany) z jedną zmianą nogi i przynajmniej dwiema zmianami pozycji, trzeba wykonać minimum 6 obrotów na każdej nodze i przynajmniej dwa w każdej pozycji bazowej
7. Skok do piruetu (piruet rozpoczynany skokiem do piruetu), minimum 8 obrotów.

Solistki:
1. Podwójny lub potrójny Axel
2. Potrójny skok wykonywany bezpośrednio po krokach łączących lub innym porównywalnym elemencie jazdy dowolnej
3. Kombinacja skoków (możliwe warianty: 2+3, 3+3), może się składać z dwóch takich samych skoków
4. Sekwencja kroków
5. Piruet akrobatyczny w jednej pozycji, należy wykonać minimum 8 obrotów, po ich wykonaniu można przejść do pozycji Biellmann, co pozwala osiągnąć wyższy poziom wykonania
6. Kombinacja piruetów z jedną zmianą nogi i przynajmniej dwiema zmianami pozycji, minimum 6 obrotów na każdej nodze, przynajmniej dwa w każdej pozycji bazowej
7. Skok do piruetu (piruet rozpoczynany skokiem do piruetu), minimum 8 obrotów.
 

Dodatkowe zasady: skoki wykonywane solo powinny być inne niż te w kombinacji, jeśli wykonany został potrójny Axel, to nie można już wykonać kolejnego potrójnego Axla jako skoku w kombinacji lub skoku wykonywanego solo. 

Jak widać w programie krótkim nie zostawia się zawodnikom zbyt dużej dowolności, jego konstrukcja musi być zgodna ze ściśle określonymi zasadami. Istotne jest, że jeżeli zawodnik nie wykona w programie, któregoś spośród oznaczonych obowiązkowych elementów, to oczywiście uzyskuje odpowiednio niższą ocenę techniczną. Natomiast jeżeli wykona jakiś element techniczny spoza tej listy lub po prostu niezgodny z zasadami określonymi dla programu krótkiego, to za ten element nie otrzymuje punktów (nawet jeśli wykonał go bardzo dobrze). 
Przykładem mogłaby być sytuacja, w której zawodnik wykonał dwie sekwencje skoków w programie - za tę drugą nie otrzyma punktów, ponieważ w programie krótkim może znaleźć się tylko jedna kombinacja skoków. Innym przykładem mogłaby być sytuacja, w której zawodnik wykonał kombinację skoków potrójny Lutz + potrójny Loop, a jako skok wykonywany solo wykonał potrójnego Lutza. Jest to niezgodne z obowiązującymi zasadami (skok wykonywany solo powinien być inny niż te w kombinacji) więc za tego Lutza wykonanego solo zawodnik nie otrzyma punktów, a jeżeli nie wykona przed nim innego skoku solo, to straci możliwość uzyskania punktów za ten element programu.
Może się to wszystko wydawać na pierwszy rzut oka nieco zawiłe. Najłatwiej będzie chyba zrozumieć jak te zasady przekładają się na rzeczywisty program na konkretnym przykładzie. Proponuję przeanalizować jeden program wykonywany przez solistkę i jeden przez solistę. Zacznijmy od solistek.

I. Mae Berenice Meite, Mistrzostwa Europy 2014, Budapeszt - program krótki

W programie Francuski mamy po kolei (w kwadratowych nawiasach podany jest moment nagrania, w którym dany element jest wykonywany):
1. Kombinację skoków: potrójny toe loop + potrójny toe loop [1:24]
2. Skok wykonywany solo: potrójny loop [1:46]
3. Skok do piruetu [1:54]
4. Podwójnego Axla [2:16]
5. Kombinację piruetów ze zmianą nogi [2:26, zmiana nogi 2:30]
6. Sekwencję kroków [od 2:46 aż do momentu rozpoczęcia piruetu akrobatycznego]
7. Piruet akrobatyczny (zakończony piruetem w pozycji Biellmann) [3:26, przejście do pozycji Biellmann 3:36]

Siedem elementów wykonanych. W kombinacji skoków oba skoki są takie same (potrójne toe loopy), ale solo wykonywany jest inny skok - loop. Wszystkie dodatkowe elementy wykonywane podczas programu pomiędzy elementami obowiązkowymi mają znaczenie głównie przy ocenie komponentów programu (PCS), nie wliczają się do oceny technicznej programu TES (o tym nieco więcej innym razem).

Za przykład programu krótkiego solisty niech nam posłuży obecny Mistrz Europy.
II. Javier Fernandez Mistrzostwa Europy 2014, Budapeszt - program krótki

Elementy programu krótkiego Javiera zgodnie z kolejnością ich wykonywania. Dla ułatwienia w kwadratowych nawiasach podany jest moment nagrania, w którym dany element jest wykonywany:
 1. Skok wykonywany solo: poczwórny Salchow [0:48]
2. Potrójny Axel [1:07]
3. Skok do piruetu [1:16]
4. Kombinacja skoków: potrójny Lutz + potrójny toe loop [1:44]
5. Piruet w jednej pozycji ze zmianą nogi [1:51, zmiana nogi 1:56]
6. Sekwencja kroków [od 2:06 do kombinacji piruetów]
7. Kombinacja piruetów ze zmianą nogi [2:52, zmiana nogi 3:00]

Jak widać kolejność elementów u Javiera jest nieco inna niż u Mae Berenice, ale jest ich przepisowe siedem. W kombinacji skoków są wykonywane dwa różne skoki (Lutz i toe loop). Tak samo jak w przypadku programu solistki wszelkie elementy łączące pomiędzy wyróżnionymi elementami obowiązkowymi mają znaczenie głównie przy ocenie komponentów programu, nie wchodzą w skład oceny technicznej. 

Jak to działa? - krótkie wprowadzenie

W łyżwiarstwie figurowym wyróżnia się pięć podstawowych kategorii: soliści, solistki, pary sportowe, pary taneczne, łyżwiarstwo synchroniczne. My skupimy się na czterech pierwszych, pomijając łyżwiarstwo synchroniczne i będziemy omawiać zasady dotyczące seniorów. 

Łyżwiarze podczas zawodów wykonują dwa programy: program krótki i program dowolny. W przypadku par tanecznych są to odpowiednio: taniec krótki i taniec dowolny. W praktyce przebiega to w ten sposób, że wszyscy zawodnicy zakwalifikowani do danych zawodów prezentują program krótki, a następnie najlepsi przechodzą do finału, czyli programu dowolnego. Podczas Mistrzostw Europy i Świata do programu dowolnego przechodzi zwyczajowo 24 zawodników w przypadku solistów i solistek,  16 par sportowych, 20 par tanecznych. Liczba zawodników/par zakwalifikowanych do programu (tańca) dowolnego podczas zawodów z cyklu Grand Prix czy Mistrzostw Czterech Kontynentów może być inna ze względu na ogólnie mniejszą liczbę łyżwiarzy biorących udział w zawodach.

Na całkowity wynik, jaki zawodnik otrzymuje za dany program (Total Segment Score TSS) składa się ocena techniczna (Technical Element Score TES) oraz ocena za komponenty programu (Program Component Score PCS). Innymi słowy suma TES i PCS daje TSS. Po programie dowolnym TSS za program krótki i dowolny są sumowane i dają końcowy wynik zawodnika, który decyduje o jego pozycji w ostatecznej klasyfikacji. Oczywiście zwycięża ten, kto otrzyma największą łączną liczbę punktów.

Czas trwania programów dla poszczególnych kategorii

soliści: 

• krótki 2 min 50 s (max), 
• dowolny 4min 30 s +/- 10 s

solistki: 

• krótki 2 min 50 s (max), 
• dowolny 4 min +/- 10 s

pary sportowe: 

• krótki 2 min 50 s (max), 
• dowolny 4 min 30 s +/- 10 s

pary taneczne: 

• krótki 2 min 50 s +/- 10 s, 
• dowolny 4 min +/- 10 s

Tyle tytułem wstępu. Następnym razem przyjrzymy się dokładniej elementom składowym programów.

System Sędziowania ISU

Nowy system sędziowania ISU - ten, według którego obecnie oceniane są zawody w łyżwiarstwie figurowym - został wprowadzony podczas Mistrzostw Europy w Turynie w 2005 roku. Dokładnie na przed Igrzyskami Olimpijskimi w Turynie (2006). Były to zawody "testowe" z jednej strony dla przyszłych obiektów olimpijskich, a z drugiej właśnie dla systemu sędziowania. Ten nowy zastąpił stosowany wcześniej system szóstkowy (system 6.0) i choć wprowadzono go w 2005 roku, to tak naprawdę decyzję o konieczności zmiany sposobu sędziowania zawodów w łyżwiarstwie figurowym podjęto dużo wcześniej, niedługo po niesławnym skandalu z Igrzysk Olimpijskich w Salt Lake City (2002).
Od tamtych "testowych" Mistrzostw Europy w Turynie w 2005 minęło już prawie dziesięć lat, w czasie których system ewoluował, wprowadzane były poprawki tak, by znaleźć najlepsze możliwe rozwiązanie. Tak naprawdę większe lub mniejsze zmiany w obowiązujących zasadach wprowadzane są w każdym sezonie, jednak ogólnie rzecz biorąc metoda sędziowania pozostaje od 2005 roku ta sama. Podstawowym założeniem przyświecającym opracowaniu nowego systemu sędziowania zawodów w łyżwiarstwie figurowym było rzecz jasna znalezienie lepszego niż dotychczasowe rozwiązania, dokładniejszej i bardziej obiektywnej metody oceny występów zawodników. Czy udało się to osiągnąć? W zasadzie nie da się jednoznacznie odpowiedzieć na to pytanie. Opinie są podzielone i mimo że ten nowy system funkcjonuje już od ładnych kilku sezonów, to wydaje się, że zmiana jeszcze nie do końca się przyjęła. Pamiętam jak by to było wczoraj tamte ME w Turynie i pierwsze zetknięcie się z nowym systemem. Pierwsza myśl - O co u licha w tym wszystkim chodzi? Zrozumienie choć mniej więcej skąd biorą się oceny, w jaki sposób wyliczane są punktowe wartości za poszczególne elementy, innymi słowy pojęcie jak to wszystko działa było w pierwszej chwili sporym wyzwaniem. Jednak z czasem sprawa zaczęła się rozjaśniać.
Z całą pewnością oba te systemy mają mocniejsze i słabsze strony. Nie da się ukryć, że ten stosowany obecnie jest bardziej skomplikowany, trudniejszy do zrozumienia, szczególnie dla widzów. Jego poważnym mankamentem jest właśnie nieczytelność dla publiczności. Kiedyś każdy postronny obserwator, z mniejszym czy większym zaangażowaniem śledzący zawody wiedział, że ocena 6.0 oznacza program idealny. Dzisiaj trudno powiedzieć, gdzie ten poziom ideału leży. Dodatkowo jasne było, że jeśli zawodnik dostawał oceny w granicach 5.6 - 5.9, to jego program był naprawdę dobry, zaś oceny oscylujące wokół  czwórki wskazywały na raczej słaby lub przeciętny występ. Nie trzeba było się specjalnie orientować co i jak, żeby rozumieć, czy dane oceny są dobre czy słabe. Nawet jeśli ktoś oglądał zawody bardzo rzadko, dla przyjemności i bez specjalnej znajomości tajników dyscypliny, to z łatwością mógł zorientować się w ocenach. Ciekawy program, wykonany w dobrym tempie, ładnie, dobry technicznie i wyróżniający się choreografią zdobywał zwykle uznanie publiczności i jednocześnie dobre oceny. Dzisiaj zdarza się, że publiczność jest programem zachwycona, a sędziowie przyznają mu słabe oceny. Dodatkowo  obecnie trudniej zorientować się co tak naprawdę dana ilość punktów oznacza.
Poza tym nowy system wprowadził więcej ograniczeń pozostawiając zawodnikom znacznie mniejszą swobodę przy układaniu programów (dużo elementów obowiązkowych, poziomy wykonania, przeróżne reguły i ograniczenia). Mówi się też, że nie zachęca do ryzykowania (np. wykonywania poczwórnych skoków, czy też potrójnego Axla w przypadku solistek) ze względu na dość istotne odjęcia punktowe w przypadku, gdy coś pójdzie nie tak. Z drugiej strony trzeba przyznać, że jest to system bardziej obiektywny. Oceny w mniejszym stopniu zależą od widzi mi się sędziów czy renomy zawodnika, jak można to było dość często obserwować podczas zawodów sędziowanych systemem 6.0. Detalicznie określone poziomy wykonania dla poszczególnych elementów, możliwość oglądania niejasnych elementów na zwolnieniach, to wszystko sprawia, że przynajmniej techniczne elementy powinny być oceniane bardziej obiektywnie. Dokładnie określone wartości punktowe poszczególnych elementów pozwalają zawodnikowi wyliczyć bazową techniczną wartość programu i dzięki temu uzyskać dość dokładny obraz tego, jak wypada w porównaniu z konkurencją.
Który system jest lepszy? Nie mam tu zamiaru ani chęci tego oceniać. Na pewno wielu zawodnikom startującym kiedyś przy starym systemie, którzy musieli dostosować się do nowych zasad było ciężko się z nimi oswoić. Inaczej odbiór nowego systemu wygląda wśród młodszego pokolenia, które w zasadzie już na nim wyrosło. Na pewno inne zdanie na ten temat mają fani łyżwiarstwa figurowego, inne zawodnicy, trenerzy, a jeszcze inne sędziowie. Każdy może sam ocenić, która metoda sędziowania według niego jest lepsza, ale żeby móc to zrobić trzeba najpierw zrozumieć o co w tym chodzi. Łatwiej też śledzić zawody wiedząc, jak interpretować przyznawane zawodnikom oceny i skąd się one biorą. Dlatego spróbujemy powoli, małymi krokami zgłębić zawiłości i przybliżyć główne zasady sędziowania zawodów łyżwiarskich.
Wydaje się, że właśnie ta niezrozumiałość obecnie stosowanego systemu oceniania jest jego główną wadą, ale też powodem częstych kontrowersji i wyraźnych sygnałów niezadowolenia wśród widzów, co w efekcie prowadzić może do spadku zainteresowania samą dyscypliną. Pełno tu różnych zasad, obostrzeń, regulacji, które na pierwszy rzut oka mogą się wydawać niepojęte. Jednak nie taki wilk straszny, jak go malują i przy odrobinie chęci oraz wysiłku da się pojąć o co w tym wszystkim chodzi.
Kto chętny zgłębić tę tajemną wiedzę, niech czuje się zaproszony do śledzenia postów pojawiających się w dziale ISU Judging System. My ze swojej strony postaramy się choć trochę przybliżyć główne zasady obowiązującego Systemu Sędziowania ISU.